İbni Haldun 14. yy. da yaşamış bir siyasetçi, tarih felsefecisi ve toplum bilimcisidir.27 Mayıs 1332 tarihinde Tunus’ta doğmuştur. Asıl adı Abdurrahman, babasının adı Muhammed’dir. Genellikle dedesi Haldun’un adıyla İbni Haldun (Haldun oğlu) diye tanınmıştır.

Fıkıh, Kur’an, Matematik, Mantık ve Kelam eğitimi alan İbni Haldun, toplum düzeni, insanların gelenek ve göreneklerini yaşayış biçimlerini incelemiş, toplumlar arasındaki ayrılıkları görmüş ve Tarih Felsefesine böyle gözlemci ve deneyci bir açıdan yaklaşmıştır.

Yirmi yaşındayken, Tunus’un yönetimini elinde bulunduran Beni Hafs hanedanından Sultan Ebu İshak’ın kâtipliğine getirilmesiyle İbni Haldun’un siyasal yaşamı başlamış oldu. Bunu, Biskra, Fas, Gırnata, Bicaye, Tlemsen, Mısır gibi merkezlerdeki benzer görevleri izledi.

ibni Haldun, h.784 yılında hac ibadetini yerine getirmek istedi ve kırk gün deniz yolculuğu yaptıktan sonra İskenderiye’ye ulaştı. Bu dönemde Sultan Berkuk yönetimi üstleneli henüz on gün olmuştu. Bu sene hacca gitme imkânı olmadı ve Kahire’ye geldi.
Kahire’de, ilim talebeleri kendisinden ders almak istediler ve Ezher Cami’nde ders vermeye başlayan ibni Haldun’un mertebesi yükseldi ve Sultan Berkuk tarafından ödüllendirildi. Kahire’de kalmaya karar verdikten sonra ailesini de getirmek istedi. Fakat geri dönmesini sağlamak için Tunus Sultani bunu kabul etmedi. Sultan Berkuk devreye girerek Tunus Sultanına mektup yazdı.
İbni Haldun, Amr b. As Camii yakınındaki Kamhiye medresesinde öğretmenlik sonra da Mısır Kraliyet kadılığı görevine getirildi. Bu dönemde ailesi Tunus’tan gemi ile Kahire’ye gelirken gemi kasırgaya tutulup battı ve ailesinin hepsi boğularak öldü. Büyük bir üzüntüye uğrayan ibn Haldun’un gittikçe üzüntüsü arttı ve görevden ayrılmaya karar verdi. İlim, ders verme, okuma ve kitap telif etmeden başka kendini teselli edecek bir şey bulamadı. İbni Haldun, Mısır’da 24 sene kaldı.
Sosyoloji, mimari ve tarih ilimlerinin gerçek kurucusu olması en büyük başarılarındandır. 1406 yılında Ramazan ayında Mısır’da vefat etti ve burada defnedildi.

Çeşitli konularda kaleme aldığı Mukaddimeden önemli değerlendirmeler.

‘’Ona göre tarihin en önemli yararı geçmişte yaşanmış olayların doğrultusunda içinde yaşanılan zamanı yönlendirmektir’’.

”suyun suya benzemesinden çok hal maziye benzer.” Dolayısıyla hâlihazırda ortaya çıkan bir hadise hiçbir şekilde bağlı olduğu geçmişten ait olduğu sosyal hadiselerden ayrılamaz.

”Kıtlık zamanlarında insanları açlık değil, alışmış oldukları tokluk öldürür.”

”Coğrafya kaderdir.”

‘’ Merhamet, masum olduğu için her kalbe misafir olmaz’’.

”Aklın birçok mertebeleri var. Önce dış dünyanın idraki: taakkul. Taakkul demek tasavvur demektir, buna akl-ı temyizi de derler. İnsan bu meleke ile faydalıyı za­rarlıdan ayırır.”

”Akletmek Müslümanlar tarafından terk edildi ve bu yüzden zelil bir hale düştüler.”

‘’Sebebi bilmeden sonucu anlayamadığımız gibi geçmişi bilmeden de şimdiki cemiyeti bilmek imkânsızdır, çünkü tarih hâlihazır durumun sebebi mesabesindedir”.

”Barbarlar savaşla yenip fetheder, medeniyetse sulhla fethedeni fetheder.”

”İlme yasak koyanlar veya insanları yalanla meşgul edenler, aklın ve insanlığın en büyük düşmanlarıdır.”

”Kentliler, kendilerini rahatlık ve kaygısızlığın döşeğine salıvermişler, mutluluk ve bolluğa gömülmüşler, mallarını ve kendilerini koruma işini, yönetenlerine, valilerine, yargıçlarına ve sürekli koruma görevlilerine bırakmışlardır. ve çevrelerini kuşatan kale duvarlarının, önlerinde dönüp dolaşan bekçilerin ve nöbetçilerin sağladığı güvenceyle uykuya dalmışlardır. hiçbir kaygı, uyarı heyecanlandırmaz onları. Ellerinden kaçabilecek avları da yoktur. Alabildiğine iyimserlerdir ve kendilerini güvenlik içinde bulurlar. bu nedenle silahlarını bırakmışlardır.”

Kitapları :

– Mukaddime – Kitâbu’l-İber – Lubâb’ul-Muhassal – Şifâu’s-Sâil li-Tehzîbi’l-Mesâil – Et-Târif bi ibn Haldun – Kaside-i Bürde şerhi – İbn Rüşd felsefesi hakkında bir risale – Mantığa dair bir risale (Kitab el-Mantık) – Hesap hakkında bir risale (Kitab el-Hisab) – Marakeş sultanına yazılan bir risale – Şiire dair bir risale..

Ekleyen : Erdi TOKER


Bir cevap yazın